Allah! Bilirik cism deyil, bəs nədir Allah?
Ən yüksək olan haqda, həqiqətdir Allah.
Dondunsa təkamül və gözəllik qabağında,
Dərk et bu, təəccübdə, bu heyrətdədir Allah.

Bildik, bilirik, gizlidir insadakı qüdrət,
Hər kəs onu fəhm etməsə, acizdir o, əlbət.
İnsanın əzəl borcudur insanlığa hörmət,
İnsanlığa hörmətdə, ləyaqətdədir Allah.

Gerçək də budur: gizlidir hər zərrədə vəhdət.
Bir zərrə ikən küllə qovuşmaq ulu niyyət.
Gördüklərimiz zahirdir, bətnə nüfuz et!
Bətndəki, cövhərdəki fitrətdədir Allah.

Fitrət də yatır sözdə, sözün öz yükü fikrim.
Seçmiş, seçəcək daima tükdən tükü fikrim.
Mən bir ağacam, yarpağı sözlər, kökü fikrim,
Sözlərdə deyil, sözdəki hikmətdədir Allah.

İnsan! Təpədən dırnağa sən arzu, diləksən,
Nəfsində duyumsuz, fəqət eşqində mələksən.
Zülmün üzünə haqq deyilən şilləni çəksən,
Şilləndə möhürlənmiş o qeyrətdədir Allah.

Cahil enər alçaqlığa, öz qəlbinə yenməz
Vicdandan əgər dönsə də, xeyrindən o dönməz.
Zülmətdə, cəhalətdə, ədavətdə o görünməz,
İlqarda, sədaqətdə, məhəbbətdədir Allah.

soz:bakhtiyar vahab zade

toplayan:tooraj

1984

Səməd Vurğun

(İran irticaçıları Azərbaycan dilində olan kitabları vəhşicəsinə yandırırlar)

Cəllad! Sənin qalaq-qalaq yandırdığın kitablar
Min kamalın şöhrətidir, min ürəyin arzusu...
Biz köçürük bu dünyadan, onlar qalır yadigar,
Min kamalın şöhrətidir, min ürəyin arzusu...

Yandırdığın o kitablar alovlanır... Yaxşı bax!
O alovlar şö'lə çəkib şəfəq salır zülmətə...
Şairlərin nəcib ruhu məzarından qalxaraq,
Alqış deyir eşqi böyük, bir qəhrəman millətə,
O alovlar şö'lə çəkib şəfəq salır zülmətə...

Cəllad! Mənim dilimdədir bayatılar, qoşmalar,
De! onları heç duydumu sənin o daş ürəyin?
Hər gəraylı pərdəsində min ananın qəlbi var...
Hər şikəstən ovladıdır bir müqəddəs diləyin,
De! onları heç duydumu sənin o daş ürəyin?

Söylə! sənmi xor baxırsan mənim şe'r dilimə?
Qoca şərqin şöhrətidir Füzuli'nin qəzəli.
Sənmi “Türk-e xər” deyirsən ulusuma, elimə?
Dahilərə süd vermişdir Azərbaycan gözəli...
Qoca şərqin şöhrətidir Füzuli'nin qəzəli.

Cəllad! Yanıb od olsa da, külə dönməz arzular,
Təbiətin ana qəlbi qul doğmamış insanı.
Hər ürəyin öz dünyası hər səadət arzular,
Qanlar ilə yazılmışdır hər azadlıq dastanı...
Təbiətin ana qəlbi qul doğmamış insanı.

Əzəl başdan düşmənimdir üzü murdar qaranlıq...
Hər torpağın öz eşqi var, hər millətin öz adı.
Kainata dəyişmərəm şöhrətimi bir anlıq,
Mənəm odlar ölkəsinin günəş donlu övladı.
Hər torpağın öz eşqi var, hər millətin öz adı.

Nədir o dar acağları, de kimlərdir asılan?
Oyuncaqmı gəlir sənə vətənimin haqq səsi?
Dayan!.. Dayan! Oyaq gəzir hər ürəkdə bir aslan
Boğazından yapışacaq onun qadir pəncəsi,
Oyuncaqmı gəlir sənə vətənimin haqq səsi?

Cəllad! Sənmi, de! qırırsan Fədailər nəslini?
Millətimin saf qanıdır qurd kimi içdiyin qan.
Zaman gəlir... Mən duyuram onun ayaq səsini,
Şəhidlərin qiyam ruhu yapışacaq yaxandan.
Millətimin saf qanıdır qurd kimi içdiyin qan.

Bir varaqla tarixləri, utan mənim qarşımda,
Anam Tomris kəsmədimi Keyxosrov'un başını?
Koroğlu'nun, Səttarxan'ın çələngi var başımda.
Nəsillərim qoymayacaq daş üstündə daşını,
Anam Tomris kəsmədimi Keyxosrov'un başını?

Sür atını, dördnala çap! Meydan sənindir... Ancaq;
Mən görürəm al geyinib gələn bahar fəslini...
Qoca Şərqin günəşidir yarandığım bu torpaq,
Mən yetirdim al bayraqlı inqilablar nəslini,
Mən görürəm al geyinib gələn bahar fəslini...

20 yanvar, 1947

ترجمه فارسی:

جلاد كتابهايی كه تل تل میسوزانی
شهرت هزار كمال و آرزوی هزار دل است.
ما از اين دنيا كوچ میكنيم و آنها يادگار میمانند
در هر ورقش چه احساسهای انسانی نقش بسته است
شهرت هزار كمال و آرزوی هزار دل است

كتابهايی كه میسوزانی شعله میكشند٫ درست نگاه كن!
شعله ها تاريكی را روشن میسازد
ارواح نجيب شعرا از قبرها برمیخيزند
و به ملت قهرمانی كه عشق بزرگی دارد آفرين میگويند
شعله ها تاريكی را روشن میسازد

جلاد باياتیها و قوشماها در زبان من است
بگو دل سنگت آنها را حيچ احساس كرد؟
در پرده هر گرايلی دل هزار مادر نهفته است
هر شكسته ام فرزند آرزوی مقدسی است
بگو دل سنگت آنها را هيچ احساس كرد؟

بگو ببينم تو به زبان شعر من با حقارت مینگری؟
غزل فضولی شهرت شرق پير است
آيا تو به ايل و ملت من ترك خر میگويی؟
زيبای آذربايجان به داهيها شير داده است
غزل فضولی شهرت شرق پير است

جلاد آرزوها اگر بسوزند و آتش شوند خاكستر نمیشوند
؛مادر طبيعت انسان را بنده نزاده است
دنيای هر دلی در آرزوی سعادتی است
داستان هر آزادی را با خونها نوشته اند
مادر طبيعت انسان را بنده نزاده است.

تاريكی زشت رو از روز ازل دشمن من است
هر خاكی عشقی و هر ملتی نامی دارد
شهرت خودم را با تمام كاينات عوض نمیكنم
منم فرزند آفتاب پوش ديار آتش ها
هر خاكی عشقی مخصوص خود و هر ملتی نامی دارد

آن چوبه های دار چيست٫ بگو چه كسانی را به آنها میآويزند؟
صدای حق وطنم را بازيچه پنداشته ای؟
بايست٫ آگاه باش٫ در هر دلی شير آگاهی است
كه پنجه توانايش گلويت را خواهد فشرد
ندای حق وطنم را بازيچه میپنداری؟

جلاد بگوببينم تو نسل فدائيان را بر میاندازی؟
خونی كه مانند گرگ میخوری خون صاف ملت من است
زمان میرسد٫ صدای پايش را میشنوم
روح قيام شهيدان گلويت را خواهد فشرد
خونی كه مانند گرگ میخوری خون صاف ملت من است

تاريخ را ورق بزن و از من شرم كن
مادرم تومريس مگر سر كيخسرو را نبريد؟
تاج گل كوراوغلو و ستارخان بر سر من است
مادرم تومريس مگر سر كيخسرو را نبريد؟

ايرج حسني

سومرها در جنوب عراق امروزي و شمالغرب خليج سومر زندگي كرده و مدنيّتي با كيفيّت درست كرده اند. زمان آمدن سومر ها به اين خاك ها به صورت دقيق معلوم نيست ، لكن متخصّصهاي تاريخ قديم نشان مي دهند كه، سومرها 4500 سال قبل ازميلاد در جاهاي نشان داده شده اولين مدنيّت روشن بشريت را به وجود آورده اند، شهرهايي مانند :

" اور- ur" ، " اوروك- uruk" ، "ائرئخ"، " نيپ پور- nippur" ، " كيش- kisch"، " له كش" ،"لرسا" ... كه مراكز بزرگ مدنيّت بودند ساخته اند. پس  مي توان گفت سومرها حداقل 500 سال قبل از آن، يعني 5000 سال قبل از ميلاد در خاكهاي عراق بوده اند. يعني تخميناً مي توان گفت سومرها 4500-5000 سال قبل از ميلاد به بين النهرين آمده اند.

امروزه مي توان گفت كه تمامي متخصّصهاي تاريخ قديم چنين فكر ميكنند كه سومرها از وطن اصلي تركان يعني آسياي ميانه به عراق آمده اند. متخصّص مشهور حقوق "علي پاشا صالح" در اثر " حقوق تاريخي" خويش درباره اصليّت سومرها، راهي كه عبور كرده اند و قانون هاي كه به وجود آورده اند چنين مي نويسد:

«نزديك به هفت هزارسال پيش ، قومي به نام سومر در جستوجوي خاكهاي حاصلخيز از راه قفقاز وشمالغرب ايران( آذربايجان شمالي و جنوبي امروزه) به قسمت هاي جنوب بين النهرين آمده و جنوب عراق را براي خود وطن كرده اند. آنها در ابتدا سومر و بعداً با نام "بابل" معروف شدند. سومرها با خط ميخي بر روي لوحه هاي گلي ، هزاران قانون و سرگذشتهاي خود را به زبان سومري نوشته اند. اين لوحه ها در موزه هاي بزرگ جهان نگه داري ميشود. »

علي پاشا صالح در جاي ديگر اثر خود چنين مينويسد:

ساكنان اصلي آسياي مركزي تركها هستند.اولين مدنيّت ها به خصوص "سومر" ها و"هيت" ها كه مدنيت را به وجود آورده اند، دراين گهواره بشريّت به وجود آمده و مهاجرت كرده اند، از طوايف ترك نژاد بوده اند و اولين زباني كه بشر به آن صحبت كرده است زبان تركي بوده و بسياري از كلمات زبانهاي امروزي ريشه تركي دارند...»

سومرها اولين وجود آورنده هاي مدنيّت

تا عصر بيستم نظر عمومي موّرخان عبارت از اين بود كه ،در منطقه ما و حتي  اولين مدنيّت بشريّت در مصر و يونان قديم به ميدان آمده است. لاكن از اوايل قرن بيستم كنده كاري ها و جست وجوهاي علمي عكس اين ادعّا ها را ثابت كرده است.ديگر امروز تاريخ دلايل و مدركهايي ، به طور قطعي ، نشان مي دهد كه ،نه فقط اولين مدنيت در مصر به وجود نيامده است بلكه همين مدنيّت مصر از مدنيّت سومربه وجود آمده است.

متخصص مشهور تاريخ قديم پروفسور"وولي-woolley" كه از طرف دانشگاه پنسيلوئنييا و موزه بريتانيا رهبر هيآت كنده كاري هاي شهر "اور" رفته بود،بعد از كنده كاري ها در كتابي كه در مورد سومرها نوشت به شكل قطعي ثابت كرده است كه،«خلق سومر در بين النهرين دو هزار سال قبل ازمصري ها به اوج شهرت رسيده و فرضيّه مدنيت مصر قديمي تر است را شكسته و ردّ كرده است.سومرها چهار هزار سال قبل از ميلاد از مراحل والاي مدنيّت گذشته وبه مصر،آسوري، آسياي كوچك، كئرت و يونان راه نشان داده اند.»

سومرها اولين قانون گذااران بشريّت

امروزه تقريباً همه مورّخان تاريخ قديم به اين فكر هستند كه ،بر اساس معلوماتي كه تا امروز هست ، سومرها اولين قانون گذاران بشريّت شده و قوانين حمورابي بسيار زياد پس از سومرها و بر اساس آن ها به وجود آمده است.فكرهاي علي پاشا صالح در اين مورد لايق دقّت است. او مي نويسد: «مجموعه قوانين حمورابي ، پس از ويران شدن سومرها ، بر اساس قوانين و عادت-عنعنه هاي آنها نوشته شده است.مضمون اكثر آن قانون ها از مجموعه آن قانون ها اقتباس شده است كه ، شاه "اور"  "دونگي-dungi" نوشته بود. به غير از مجموعه هاي "نيسابا-nisaba" و "هاني-hani" شاهان طايفه "ايسئن" نيز مجموعه قانون به وجود آورده بودند.»

خطّ سومرها

عالمان اروپا و آمريكا كه درنتيجه كنده كاري هايي كه در بابل، شوش، ،اور، نيپ پور، و ساير نقاط شهرهاي سومر- ايلام ، كوزه و لوحه هاي سنگي و اثرهاي نوشته شده ي بي شماري كه همه آنها به خط ميخي نوشته شده است يافته اند، در موزه هاي اروپا و آمريكا نگه داري ميشود. به فكر عالمان تاريخ شناس بزرگ خط ميخي را سومرها اختراع كرده است. طول چند هزار سال، در اين منطقه اكثر خلقها از الفباي ميخي استفاده مي كردند.

سومرها به حيات و مدنيّت بشر چه چيزهايي آورده اند؟

همان طور كه ذكر شد، سومرها به حيات عموم بشر و مدنيّت آن خدمات بزرگي كرده و خيلي چيزها را به آن ارمغان آورده اند. از اين خدمات مي توان گفت :

1.    قانون گذاري در جامعه و اداره جامعه بر اساس آن .

2.    ايجاد كردن الفبا براي تثبيت زبان گفتاري ،با الفباي ميخي تظاهر كرده است.

3.    شروع علم ها وشاخه هاي مختلف صنايع با سومرها و بعدها به واسطه ملّت هاي مختلف از نسل به نسل آمده و به صورت تكميل شده به درجه امروزي رسيده است.

4.    شب و روز را به 24 ساعت ، هر ساعت را به 60 دقيقه و هر دقيقه را به 60 ثانيه تقسيم كردن نيز يادگاري از سومرها است.

5.    اين يك حقيقت علمي است كه تقسيم دايره به 360 درجه ، از دوران سومرها مانده است.

6.    كشف تعدادي از فلزّات ، از آن جمله  آلمونيوم.

7.    ...

چند مثال از كلمات سومري و هم معني آن در توركي امروزي:

                 توركجه                                                   سومرجه

پروفسور زهتابي در سال 1302 شمسي در شبستر متولد گرديد . خانوادهء وي از جمله روشنفكران شبستري و مشهور به عائله كيريشجي بودند . پروفسور زهـتـابـي در سال 1309 به مدرسه ابتدايي در شبستر راه يافت و در سال 1315 تحصيلات ابتدايي را به پايان رساند . وي براي ادامه تحصيل مجبور به مهاجرت به تبريز گرديد و 3 سال را در مدرسه فـيـوضات تـبريـز به تحصيل پرداخت . پس از اتمام دبيرستان در سال 1320 در دانشسراي تربيت معلم تبريز به تحصيل ادامه داد و پس از پايان اين دوره در سالهاي 22-1323 در مدرسه رشديه تبريز به تدريس دوره ابتدايي مشغول بود. در همين سالها پروفسور زهتابي با حضور در كلاسهاي درس حاجي يوسف شعار به آ موختن زبان عربي همت گماشت . و نيز با حضور در كلاسهاي زبان فرانسه كاتوليك هاي تبريز اين زبان را نيز فرا گرفت .

ورود به دانشگاه براي اين پروفسور عاليقـدر زماني ميسر گرديد كه در سال 1325 اولين دانشگاه تبريز به واسطه فرقه دموكرات تاسيس گرديد. پروفسور زهـتـابي در رشته ادبيات اين دانشگاه مشغول تدريس گرديد . اما يك سال بعد با تعطيلي دانشگاه مواجه گرديد و علاوه بر مجبوريت در ترك تحصيل ،بواسطه اوضاع آشفته سياسي آن سالها مجبور به ترك ديار نيز گرديد.در سال 1327 عازم شوروي آن روز گرديد اما در آنجا نيز از صدمات توده اي ها در امان نماند و با شهادت دروغين آنان به دو سال زندان در سيبري محكوم گرديد.در مدت اين دو سال پروفسور زهـتـابي به هيـچوجه امكان يادگيري و حتي مطالعه ساده را نيافت و پس از پايان دوران تبعيد مجددا به شهر دوشنبه تبعـيد گرديد.وي با ارائـه توانائيهاي علمي خود توانست در سال 1333 شمسي با نظر دولت وقت به بـاكو آمده و در رشته زبان و ادبيات تركي اين دانشگاه مشغول به تدريس گردد . براي پرداخت هـزينه اين تحصيل ، وي همزمان در دانشگاه شرق شناسي باكو به تدريس زبان عربي نيز مشغول گرديد. تاليف و چاپ كتاب براي وي ممنوع بود و پروفسور در اين سالها تاليفات خود را با امضاهاي مختلف به چاپ مي رساند . با نوشتن « زندگي و آ ثار ابونواس» و دفاع از اين تز ، توانست پس از چهار سال مدرك دكترا را از دانشگاه باكو دريافت نمايد. نهايتا در سال 1350 شمسي پروفسور توانست اجازه عزيمت به عراق را دريافت نموده و به بغداد سفر كند. بلافاصله در دانشگاه بغداد به تدريس زبان فارسي و نيز تدريس تـركي باستان پرداخت و با آسودگي بيشتري به تاليف و چاپ آثار خويش همت گماشت . با توجه به آثار چاپ شده اش دانشگاه بغداد در سال 1355 نشان عالي پروفسوري را به دوكتور زهتابي اعطا نمود.

با شروع انقلاب اسلامي در ايران ، پروفسور زهتابي  به كشور برگشت . در سال 1358 از وي براي تدريس زبان تركي و عربي در دانشگاه تـبريز دعوت به عمل آمد اما اين دعوت يك سال و نيم بيشتر دوام نياورد و دوكتور زهتابي به خانه نشيني مجبور گرديد . وي تا سال 1378 تلاشهاي بي وقفه اش را در عرصه ادبيات – تاريخ و فرهنگ آذربايجان ادامه داد و نهايتا در تاريخ 12 / 10/1377 در حاليكه به تنهايي در منزل خود واقع در شبستر مشغول نوشتن بود توسط گروه های فشار تحت فرماندهی نیروهای بالا دست دولتی به شهادت رسید و به آرزوي خود يعني مرگ در زادگاه خويش نايل آمد.روحش شاد!

از آثار چاپ شده اين پدر تاريخ آذربايجان ميتوان به عنوان هاي ذيل اشاره نمود :

– ماهنامه (اتحاد يولو) بغداد
– پروانه نين سرگذشتي ، بغداد
– باغبان ائل اوغلو ، بغداد
– چريك افسانه سي ، استانبول
– بذ قالاسيندا ، برلين
– بختي ياتميش ، بغداد
– ارك هفته لييي ، برلين
– هستي نسيم ، بغداد
– جنايات 2500 ساله شاهان ، بغداد
– آيا زبان فارسي به زبان ملل ديگر ايران بر تريت دارد ؟ بغداد
– قواعد الفارسيه ، بغداد
– زبان آذري ادبي معاصر ، تبريز
– معاصر آذري ادبي ديلي ، تبريز
–علم المعاني ،لكسيكولوژي ، تبريز
– قوي اولسون اون ، تبريز
–باغبان ائل اوغلو 2 ، تبريز
– ايران توركلرينين اسكي تاريخي 1 و 2 ، تبريز
– شاهين زنجيرده ، تبريز
– افسانه دي شمشيره دايانمازسا آزادليق ، كيچيك قارداشيما مكتوب. دو پوئماي به ياد ماندني از وي .

و اگر مجموعه مقالات درج شده اورا هم به اين آثار اضافه نماييم ، عمق افكار و ايده هاي او و نيز ميزان عشق و علاقه اش را به آذربايجان ميتوانيم درك نماييم.

سئومه لي مئهريبان كيچيك قارداشيم
قارداشدان دا ياخين بير مسلكداشيم
يـازميشدين دئدييين كيمي هر ياندا
اوزا ق سـورگونلرده٫ قارا زينـداندا
باشيم سـهند اولدو٫ ايراده م پـولات
هئچ يـئرده ديلـيمدن دوشمه دي فرياد
هر ياني زنجيرله گزيب دولانـديـم
نهـايت دؤيـوشده ظفـر قـازانـديـم
قــاييتديم ســئومه لي عزيز وطنه
اؤپــدوم تورپاغيــني من دؤنه دؤنه
واريميز يوخوموز تالان اولموشـدو
باغلارين چـيـچه يـي تامام سولموشدو
چيـرماييـب قولومو يـئنه نئچه ايل
تريمـدن آخـيتديم تورپاقلارا سئل
گئنه ايشيق چيخدي چيراغيمـيزدان
توستو ده اوجالدي اوجاغيمـيـزدان
بيلـيرسن دئمه گـه نه ائحـتيياج وار
توپلاندي ايـشيغا چاقـقال جاناوار
زه لي ده دوغولدو در حال گورزه ده
ايــشيـقلا دوغـولدو موباريزه ده
قوي دئسين ايگيتلر اويلاغي تبـريز
نه زامان آنادان دوغولموشوق بـيز
كي ساده حياتچين دؤيوشك گره ك
گاه زنجير داشييـاق٫ گاه دارا گئده ك
.......
بوگون آرخا كيمي آرخالانـديغـين
ظاهيرده بير قارا تورپاق سانديغيـن
قارا تورپاق دئييل قوووتدير٫ سسدير
كولكدن طوفاندان گوجلو نفسدير
قوووت منبعيدير حقــير آلاچـيق
تورپاق بير دنيزدير سن ايسه باليق
اوجا ميـناره لر٫ آغباش ذيـروه لر
اونونچون گؤرمزلر طوفاندان خطر
كي دوغـما تورپـاغـا آرخالانارلار
( بو سؤزده بير دونيا حيكمت وار٫ سؤز وار)